KATUNI CRNE GORE predstavljaju živi dokaz tradicije i nematerijalnog kulturnog nasljeđa, ali se suočavaju sa ozbiljnim problemima opstanka. Najveći izazov identifikovan je u istorijskom diskontinuitetu koji je nastao šezdesetih godina prošlog vijeka. Nagla industrijalizacija ispraznila je sela i prekinula vjekovni ritam izlaska na planinu.
Podaci su neumoljivi – od najmanje 1.166 dokumentovanih katuna širom Crne Gore, danas je aktivno tek oko 400. To znači da je više od 60 odsto planinskih naselja utonulo u tišinu, a tradicionalno katunovanje i stočarstvo opstaju samo u izabranim zajednicama.
„Tradicionalno sezonsko stočarstvo i život na katunima, katunovanje ili izdig, proglašeno je nematerijalnim kulturnim dobrom Crne Gore od nacionalnog značaja. Ova praksa nosi znanja o graditeljstvu, narodnoj medicini, običajnom pravu, gastronomiji i mitološkim narativima“, navodi Uprava za zaštitu kulturnih dobara.
Katunovanje je prisutno gotovo na svim crnogorskim planinama i ima kontinuitet od praistorije do savremenog doba, potvrđen arheološkim nalazima, istorijskim izvorima i živom tradicijom stočarskih zajednica. Oko 1.300 porodica danas praktikuje boravak na oko 400 aktivnih katuna. Na katunima se obavlja muža stoke, prerada mlijeka, proizvodnja skorupa i sira, briga o stoci, te održavanje tradicionalnih objekata.
U prošlosti je posjedovanje „planine“ bilo sinonim za bogatstvo. Planina je stočaru nudila hranu, vodu, drvo i dom, ali je tražila poštovanje svojih surovih zakona. Danas, dok se život ubrzava, na katunima vrijeme teče drugačije, a očuvanje tradicije postaje borba za identitet i opstanak.
KATUNI CRNE GORE ostaju simbol kulturnog kontinuiteta i čuvari identiteta, ali njihov opstanak zahtijeva svjesnu podršku lokalne zajednice i državnih institucija.